لذا احتمال ضعيفى بود كه دسته‌هاى كوچكى بتوانند از آنجا وارد محدودهء يثرب شوند . مشركين در سال سوم از مكه به راه افتاده مدينه را دور زده و در دامنهء احد مستقر شدند ؛ دليل اين امر همان بود كه از طريق قبا يعنى جنوب - كه راه مسافرت فردى مردم مدينه به مكه بود - امكان گذشتن سپاه نبود . اكنون ببينيم خندق در كجا حفر شده است . واقدى مىگويد : رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم بهترين ناحيه را پشت سر گذاشتن كوه سلع ( قدرى جلو رفتن ) و كندن خندق از اطم ( قلعه مانند ) بنى سلمه - در غرب مسجد فتح - دانست ، بدين ترتيب مىبايست خندق از مذاد تا كوه ذُباب و از آنجا تا راتج ادامه يابد . « 1 » راتج در روى حرّه شرقى قرار داشت و ذباب نيز كوهكى در ناحيهء حره غربى در كنار كوه سلع بود . در واقع در ميان دو حره اندكى بالاتر از كوه سلع كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم بر آن مستقر بوده خندق حفر گرديد . اكنون مسجد فتح بر كوه سلع قرار دارد ، به علاوه بر روى كوه ذباب نيز قبه‌اى براى آن حضرت زده بودند ، « 2 » طبعاً ذباب نيز در داخل محدودهء مدينه در اين سوى خندق بوده است . منطقه ميانهء سلع و ذباب را ثنية الوداع مىگويند جايى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در وقت ورود و خروج از مدينه در آنجا از سوى مشايعين ، بدرقه و استقبال مىشده است ، « 3 » واقدى در جايى ديگر دربارهء محل خندق گويد : « براى من چنين نقل كرده‌اند كه خندق ميان كوه بنى عبيد در محلهء خربى تا راتج بود ، مهاجران عهده‌دار حفر خندق از ذباب تا راتج بودند و انصار فاصلهء ميان ذباب و خُربى را خندق كندند . » خربى در نزديكى مسجد قبلتين است « 4 » كه در غرب كوه سلع قرار دارد . واقدى مىافزايد : « بنى عبد الاشهل [ كه در حرهء شرقى ساكن بودند ] از راتج تا پشت آن را [ پايين‌تر آن رابه سوى مركز مدينه ] خندق كندند به گونه‌اى كه خندق تا وراى مسجد النبى صلى الله عليه و آله و سلم [ قاعدتاً طرف شرق آن ] آمد . » افزون بر اينها ، احتياطات ديگرى نيز صورت گرفت ، واقدى در ادامهء همان نقل مىافزايد : « بناهاى مدينه را به هم پيوستند به گونه‌اى كه به صورت حصارى در آمد . » « 5 » زنان و كودكان در اطُم‌ها جاى گرفتند ، در محلهء قبا ، گرد برخى از اين قلعه‌ها ، خندق كنده شد . رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم ، شمارى از مردان قبايلى كه در حوالى يهوديان بنى قريظه زندگى مىكردند ، دستور دادند تا در رفت و شد مسلح باشند زيرا از سوى يهوديان بر آنان

--> ( 1 ) . نك : المغازى ، ج 2 ، ص 445 ؛ مذاد را نام اطم بنى سلمه دانسته‌اند ؛ و نيز نك : الحجاز فى صدرالاسلام ، ص 543 ( 2 ) . تاريخ المدينة المنوره ، ج 1 ، صص 61 ، 62 ( 3 ) . معالم الاثيره ، ص 120 ؛ ثنيه راه عبور ميان دو كوه را گويند . نك : المعجم المعالم الجغرافية ، ص 71 ( 4 ) . المعالم الاثيرة ، ص 108 ( 5 ) . المغازى ، ج 1 ، صص 451 - 450 ؛ طبقات الكبرى ، ج 2 ، صص 67 - 66